Manipulatiemeter

Neem positie in bij voorbeelden van online beïnvloeding. 

Waarom?

We zijn er zo aan gewend geraakt dat we het eigenlijk niet meer merken: we worden de hele dag door verleid. Om iets te kopen, onze mening te geven, op een nieuwslink met een spectaculaire titel te klikken, eindeloos door onze feed te scrollen of nog een rondje te lopen om aan ons doel van 10.000 stappen per dag te komen. 

Deze verleiding komt tot stand door de inzet van psychologische trucjes, die op geraffineerde wijze in het design van platformen zijn verwerkt. Soms ervaren we de beïnvloeding als wenselijk, bijvoorbeeld als we worden gestimuleerd een doel te bereiken dat we toch al voor onszelf gesteld hadden, zoals een taal leren. Op andere momenten ondervinden we negatieve gevolgen van beïnvloeding, bijvoorbeeld wanneer we ongemerkt een paar uur op TikTok hebben doorgebracht terwijl we eigenlijk wilden gaan sporten. Beïnvloeding kan dus als een fijn steuntje in de rug worden ervaren of als storend en misleidend. 

Deze werkvorm heeft tot doel om de studenten een eigen visie te laten ontwikkelen op wanneer beïnvloeding wenselijk is en wanneer het manipulatief of zelfs onethisch is. Dit is belangrijk omdat zij in hun werk straks wellicht beslissingen moeten nemen over de inzet van digitale beïnvloedingstechnieken. Het is dan cruciaal om deze beslissingen weloverwogen te kunnen nemen.

Wat?

Didactiek
Competentie: 
ethische sensitiviteit
Thema: beïnvloeding
Leerdoel: het ontwikkelen van een eigen visie op wat acceptabel is qua beïnvloeding en wat niet

Wie, waar, hoe lang
Aantal studenten: tussen de 10 en 30 studenten
Lokaal: standaard lokaal 
Tijd: 50 – 75 minuten
(10 – 15 minuten per stap)

Voorbereiden en meenemen
Tape waar je op kunt schrijven
Stift

Meer weten over dit onderwerp
Boek
Nudge, de ultieme editie
(2022) van Richard Thaler en Cass Sunstein. Verkrijgbaar via Uitgeverij Boom:
https://www.boom.nl/coaching/100-10731_Nudge-de-ultieme-editie

Artikelen
Online verleiding of misleiding? Wees je bewust van dark patterns (2021) van Tineke Pauw op Frankwatching: 
https://www.frankwatching.com/archive/2021/04/19/dark-patterns/ 

Towards an ethics of persuasive technology (1999) van Daniel Berdichevsky en Erik Neuenschwander in Communications of the ACM:
https://dusk.geo.orst.edu/virtual/2005/berdichevsky.pdf– https://deredactie.nl/tips/de-7-principes-van-cialdini/

Video
How dark patterns trick you online
(2018) van The Nerdwriter: 
https://www.youtube.com/watch?v=kxkrdLI6e6M&t=12s

Hoe?

Stap 1 
Vertel de studenten over het waarom van deze opdracht. 

Stap 2 
Zoek een ruimte te zoeken in het lokaal waar je op de grond een grote lijn kunt trekken met tape. Dit wordt de manipulatiemeter. Aan de linkerkant schrijf je op het tape ‘Fijn steuntje in de rug’, in het midden ‘neutraal’ en helemaal rechts ‘zware manipulatie.’ Vertel de studenten dat je verschillende voorbeelden zult voorleggen en dat zij letterlijk stelling in moeten nemen op de manipulatiemeter.

Leg de volgende voorbeelden van beïnvloeding aan de studenten voor:

  1. Booking.com geeft aan dat je snel moet boeken omdat er nog maar 2 kamers beschikbaar zijn in het hotel van je keuze.
  2. WhatsApp laat met twee blauwe vinkjes zien dat je vriend je bericht heeft gelezen.
  3. TikTok beveelt je op basis van jouw interesse in sportcontent nu ook video’s over diëten aan. 
  4. Op Snapchat zie je dat al je vrienden op een feestje zijn, terwijl jij thuiszit. 
  5. Duolingo stuurt een berichtje of je 5 minuten hebt om Frans te leren om je streak van 100 dagen te behouden.
  6. Je mindfulness-app stuurt je een pushmelding dat het tijd is voor je dagelijkse meditatie. 
  7. Instagram geeft je steeds nieuwe gepersonaliseerde content waardoor je blijft scrollen. 
  8. UberEats stuurt een berichtje dat het restaurant waar je laatst besteld hebt een aanbieding heeft. 
  9. Bij het kopen van sportschoenen zitten er ineens ook sportsokken in je winkelmandje. 
  10. Je ziet de mededeling ‘ik hoef niet slim te worden’ staan op de nee-knop bij een te downloaden e-book.

Vraag de studenten steeds stelling in te nemen op de manipulatiemeter. 

Ga na iedere stelling in gesprek met de studenten en vraag waarom zij op een bepaald punt op de manipulatiemeter zijn gaan staan. Laat zowel iemand aan de ene kant als aan de andere kant van de meter aan het woord. Vraag de studenten hun mening te beargumenteren en in hun argumentatie zowel het belang van de gebruiker als die van het platform zelf mee te nemen. 

Stap 3 
Nu de studenten hebben geoefend met het kiezen en onderbouwen van hun eigen standpunt, gaan we in deze stap nadenken over de mogelijke gevolgen voor de gebruiker. 

Laat de studenten nog eens kijken naar de stellingen uit stap 2. Laat deze op je scherm zien of schrijf ze op het bord. 

Geef de studenten de opdracht om in tweetallen per stelling te bedenken wat de uitkomst zou kunnen zijn. Bijvoorbeeld:

  1. Booking.com geeft aan dat je snel moet boeken omdat er nog maar 2 kamers beschikbaar zijn in het hotel van je keuze. Je boekt impulsief een te dure kamer. 
  2. WhatsApp laat met twee blauwe vinkjes zien dat je vriend je bericht heeft gelezen. Je vraagt je af waarom je geen reactie krijgt en haalt je van alles in het hoofd. 
  3. TikTok beveelt je op basis van jouw interesse in sportcontent nu ook video’s over diëten aan. Je bent (te) veel met je uiterlijk bezig en maakt je zorgen of je er wel goed uitziet. 
  4. Op Snapchat zie je dat al je vrienden op een feestje zijn, terwijl jij thuiszit. Je krijgt last van FOMO en voelt je rot, terwijl je je eigenlijk had verheugd op een avondje nietsdoen. 
    Etc. 

Per stelling kun je uiteraard meerdere kanten op, van milde tot ernstige gevolgen. Je kunt eenmalig verleid worden iets te doen dat je zonder de beïnvloeding niet had gedaan of je kunt stelselmatig negatieve gevolgen ondervinden, zoals een (koop)verslaving, obsessief bezig zijn met je telefoon of het ontwikkelen van een negatief zelfbeeld. 

Die gevolgen zullen van persoon tot persoon verschillen en het is vaak lastig te beoordelen in hoeverre de negatieve consequentie voor een persoon afhangt van de beïnvloeding van het platform of van andere externe factoren. Toch kun je wel iets zeggen over over de verantwoordelijkheid van platformen. Hier gaan we in de volgende stap mee aan de slag.

Stap 4
Nu de studenten hebben nagedacht over de mogelijke gevolgen van de beïnvloeding gaan we het hebben over de verantwoordelijkheidsvraag. 

Dit doen we aan de hand van het beslismodel uit Towards an Ethics of Persuasive Technology van Berdschevsky en Neuenschwander. Bron: https://dusk.geo.orst.edu/virtual/2005/berdichevsky.pdf

Waar het bij dit beslismodel over gaat is nagaan waar de verantwoordelijkheid van (de designer van) het platform ligt. Dit doe je aan de hand van verschillende vragen.

Neem die vragen met de studenten door en behandel een voorbeeld:
Je onzekerheid wanneer je ziet dat je vriend het bericht heeft gelezen in WhatsApp maar je geen antwoord hebt gekregen.
Vanuit die uitkomst beantwoordt je de volgende vragen:
– is de uitkomst zo bedoeld door het platform? Waarschijnlijk niet direct dat je onzeker wordt. Maar het is wel in het belang van het platform om jou zo vaak mogelijk online te laten zijn. 
– zo niet, was het dan wel redelijkerwijs te voorspellen geweest? Ja, waarschijnlijk wel, er is al zoveel bekend over wat mensen triggert, dat het platform het zou kunnen weten. 
– is het ethisch of onethisch? Dat is een lastige vraag en kan door verschillende mensen verschillend worden beantwoord. Maar je kunt je wel afvragen met welk doel de functionaliteit ontworpen is. In wiens belang is deze? Kun je voordelen bedenken voor de gebruiker? En hoe was dit voordat platformen als WhatsApp bestonden?

Geef de studenten nu de opdracht om in tweetallen het beslismodel toe te passen op een of meerdere van de consequenties van de beïnvloeding die zij in de vorige stap hebben opgeschreven. 

Stap 5 
Het laatste gedeelte van de opdracht is bedoeld om de casussen uit de vorige stap met de studenten te bespreken. Geef een paar tweetallen de beurt om te vertellen tot welke conclusie zij gekomen zijn op basis van het beslismodel. Zijn andere tweetallen tot andere conclusies gekomen? 

Vraag ook aan de studenten of zij, nu zij aan de slag zijn geweest met de consequenties en het beslismodel over de verantwoordelijkheid op een andere plek zouden zijn gaan staan op de manipulatiemeter.

Scroll to Top