Icoon waardensysteem

Waarden & technologie

Ontdek de waardensystemen: publiek, privaat en staat. 

Waarom?

Ieder platform heeft zelf een verhaal over wat het de wereld brengt. Meta zorgt dat je met mensen van over de hele wereld in contact kunt komen. TikTok biedt je de mogelijkheid je creativiteit te uiten met grappige filmpjes en zorgt daarmee voor vermaak. Spotify geeft je een schat aan muzieksoorten en verschaft je bovendien de mogelijkheid zelf songs toe te voegen aan de wereldwijde muziekdatabase.  

Allemaal mooie verhalen en als je het letterlijk bekijkt ook helemaal waar. Maar toch horen we vanuit de media steeds vaker andere geluiden over platformen: over datamisbruik, manipulatie en surveillance bijvoorbeeld. Om te begrijpen hoe dit komt en waarom deze misstanden bij platformen spelen, is het belangrijk om kennis te hebben van de waardensystemen (of stacks) waar zij op gebaseerd zijn. Deze zeggen namelijk iets over waar de macht ligt, hoe er tegen gebruikers wordt aangekeken en voor welk doel het platform wordt geoptimaliseerd (bv. voor winst, controle of het algemeen belang).

In deze werkvorm behandelen we de verschillende stacks uit de theorie van Waag: private, state en public. En verkennen we welke platformen je kunt onderbrengen bij welke stacks. We doen dit om studenten kritisch te leren kijken naar wat platformen zelf vertellen en de berichten uit de media beter te kunnen plaatsen. Daarnaast helpt het om te bepalen aan welk type platformen zij later zelf als professional willen bijdragen.

Wat?

Didactiek
Competentie: 
ethische sensitiviteit

Thema: waardensystemen
Leerdoel: bewustwording van de verschillende waardensystemen (private, state en public) en de manier waarop die invloed hebben op hoe technologie wordt georganiseerd en bestuurd

Wie, waar, hoe lang
Aantal studenten: tussen de 5 en 30 studenten
Lokaal: standaard lokaal
Tijd: tussen de 50 en 75 minuten
(10 – 15 minuten per stap)

Voorbereiden en meenemen
Stift voor op bord

Meer weten over dit onderwerp
Boeken
Het internet is stuk, maar we kunnen het repareren
(2019) van Marleen Stikker. 

Te bestellen via:
https://waag.org/nl/hetinternetisstuk/

De platformsamenleving, strijd om publieke waarden in een online wereld (2016) van José van Dijck, Thomas Poell en Martijn de Waal. 
Te lezen via:
https://library.oapen.org/viewer/web/viewer.html?file=/bitstream/handle/20.500.12657/32064/618753.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Site
Public Stack:
https://publicstack.net/

Artikelen
TikTok krijgt toegang tot TikTok-data: moet je je daar zorgen over maken?
(2022) van Nando Kasteleijn op NOS:
https://nos.nl/artikel/2454833-china-krijgt-toegang-tot-tiktok-data-moet-je-je-daar-zorgen-over-maken

The Fediverse points to our social media future, post-Musk
(2022) van Richard MacManus op The New Stack:
https://thenewstack.io/the-fediverse-points-to-our-social-media-future-post-musk/

Hoe?

Stap 1
Vertel de studenten over het waarom van deze opdracht. 

Stap 2 
Laat de studenten het stacks-model van Waag zien:

Bron afbeelding: https://waag.org/sites/waag/files/2018-06/Public-Stack-Summit.pdf

Vertel vervolgens wat de verschillende stacks inhouden:
Private stack
Bij dit systeem staat het bedrijfsleven aan het roer. Het financiële bedrijfsbelang van veelal grote bedrijven uit Silicon Valley (Big Tech, zoals Meta en Google) bepaalt de koers. Er wordt geoptimaliseerd voor winst. Platformen uit dit systeem zien hun gebruikers als consumenten en verdienen meestal aan de data die zij van hen verzamelen. Hoe meer data, hoe beter zij de gebruiker kunnen verleiden met gepersonaliseerde content en advertenties. Hoe zij dit precies doen, welk algoritme hierachter zit, geven zij niet prijs. Dat is immers bedrijfsgeheim. De technologie van deze platformen is dan ook gesloten. 

State stack
Bij dit systeem heeft de overheid de macht in handen. De gebruikers worden gezien als onderdanen. Er is een bepaalde maatschappelijke norm gesteld waar zij aan moeten voldoen en via de platformen wordt er door de overheid op toegezien dat zij zich hieraan houden. Dit doet zij bijvoorbeeld door een belonings- en bestraffingssysteem. Data wordt niet verzameld voor winst, maar om inzicht in de gebruikers te krijgen en deze daardoor beter te kunnen sturen. Er wordt dus geoptimaliseerd voor controle. Hoe dit precies gebeurt wordt niet met het publiek gedeeld, de technologie is gesloten. Een ultiem voorbeeld hiervan is het Sociaal kredietsysteem van China. 

Public stack
Bij dit systeem staat het belang van het publiek voorop. Gebruikers van platformen kunnen tegelijkertijd eigenaren zijn. Publieke waarden staan centraal en er wordt geoptimaliseerd voor het algemeen belang. Voorbeelden van platformen in deze stack zijn bijvoorbeeld de alternatieve socialmediakanalen van de Fediverse, zoals Mastodon en Pixelfed. Deze zijn, in tegenstelling tot hun commerciële tegenhangers, decentraal georganiseerd (de macht ligt niet bij een partij), interoperabel (je kunt van het ene platform met het andere communiceren), niet gepersonaliseerd (algoritmes ontbreken) en er wordt gewerkt met open source technologie. 

Stap 3
Maak drie kolommen op het bord met de namen private, state en public. Vraag de studenten bij iedere stack met voorbeelden van platformen te komen en schrijf deze in de kolommen. Waarschijnlijk lukt het makkelijk om platformen uit de private stack te noemen, maar is het voor de andere twee lastiger. 

Vraag de studenten ook of zij weten uit welk land/werelddeel de platformen die zij het meeste gebruiken komen. Zo komen zij er gaandeweg achter dat deze veelal private stack zijn en uit de Verenigde Staten komen, zoals Instagram, Facebook, WhatsApp (alledrie Meta), Google en X. Uitzondering is natuurlijk het Chinese TikTok, wat ook direct een geval apart is. TikTok is strikt genomen een private stack-platform, het is immers van het bedrijf ByteDance. In China is echter in de wet geregeld dat de overheid gebruikersdata van bedrijven kan opvragen. Dat maakt TikTok dus ook een state stack-voorbeeld. 

Spotify is een van de weinige veelgebruikte private stack-platformen uit Europa. Dat betekent dat wij in Nederland vooral te maken hebben met platformen uit andere delen van de wereld die ons digitale domein domineren. Ga met de studenten het gesprek aan over hoe zij dit vinden en welke waarden volgens hen eventueel in het gedrang komen. 

Stap 4 
Geef de studenten nu de opdracht om groepjes van ongeveer 5 personen te vormen. Het is de bedoeling dat zij vervolgens 
een van de platformen hieronder kiezen en dat zij bedenken hoe dit platform er in ieder van de stacks uit zou zien. Wie zou de macht hebben? Hoe wordt tegen de gebruikers aangekeken? Waar zou voor geoptimaliseerd worden? Is er een verdienmodel of zit de ‘winst’ in iets anders? Welke waarden staan op het spel? 

Platformen om uit te kiezen:
Wikipedia 
Airbnb 
X
Marktplaats
Duo
Fitbit

Uitgewerkt voorbeeld: als je Wikipedia kiest, een platform dat nu public stack is, en je zou het private stack maken dan krijgt iedereen iets anders te zien, afhankelijk van je interesses. Misschien zou er ook gebruik worden gemaakt van gesponsorde content. Beide zaken komen de betrouwbaarheid van het platform niet ten goede.
Maar als het state stack zou zijn leent een dergelijk platform zich juist weer perfect voor staatspropaganda. Je kunt dus concluderen dat een platform als Wikipedia alleen onafhankelijk kan zijn in de public stack. 

Stap 5
Praat met de studenten na over deze werkvorm. Wat hebben zij geleerd en waar zouden zij aan bij willen dragen als professional? En hoe kijken zij nu aan tegen berichten uit de media over het zoveelste privacyschandaal bij platformen?

Vraag ook hoe zij denken over Europese wetgeving die onze waarden zou moeten beschermen. Gaat dit werken? Of moeten we, als we het anders willen, toch overstappen naar compleet andere platformen die onze publieke waarden wél respecteren? 

Scroll to Top