Platformpaspoort

Breng je eigen platformgebruik en de data die je deelt in beeld.

Waarom?

Zonder erbij stil te staan zijn we voor alle onderdelen van ons leven platformen gaan gebruiken. We bestellen eten via een bezorgapp, eten het vervolgens op tijdens het kijken naar een film op Netflix en sturen ondertussen nog even een appje via WhatsApp of bekijken onze Instafeed. We vinden een date via Tinder, waar we mee afspreken in dat perfecte 5 sterren-restaurant uit TheFork en waar we ons naartoe laten rijden met een Uber of Lyft. 

Handig toch, zo’n platformsamenleving? Zeker. Maar we vergeten af en toe dat al de platformen ontzettend veel data van ons verzamelen. Dit voelt aan de ene kant handig, want we worden op onze wenken bediend met aanbiedingen die precies op ons zijn afgestemd. Maar de keerzijde is dat we onbedoeld allerlei (gevoelige) persoonlijke data van onszelf prijsgeven, zoals over onze interesses, geaardheid, gezondheid of levensovertuiging. En dat platformen deze data vervolgens kunnen gebruiken om ons te manipuleren in hun voordeel. 

De studenten zijn niet alleen toekomstige professionals, maar zelf ook gebruikers van platformen. Daarom vragen we hun in kaart te brengen welke platformen zij zelf allemaal gebruiken en welke data zij denken dat er van hen worden verzameld. Wanneer zij dit voor zichzelf hebben genoteerd in gaan zij met elkaar in gesprek over de voor- en nadelen van de platformsamenleving.

Wat?

Didactiek
Competentie: ethische sensitiviteit
Thema: verantwoordelijke professional
Leerdoel: bewustwording van het feit dat we in de huidige platformsamenleving voor bijna alles in ons leven platformen gebruiken en daarmee veel data van onszelf prijsgeven

Wie, waar, hoe lang
Aantal studenten: vanaf 2 – 100 studenten
Waar: standaard lokaal of Auditorium
Tijd: tussen de 50 en 75 minuten 
(10 – 15 minuten per stap)

Voorbereiden en meenemen
Pennen
A4-vellen papier 

Meer weten over dit onderwerp
Boeken
De platformsamenleving, strijd om publieke waarden in een online wereld (2016) van José van Dijck, Thomas Poell en Martijn de Waal.
Te lezen via:
https://library.oapen.org/viewer/web/viewer.html?file=/bitstream/handle/20.500.12657/32064/618753.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Platformrevolutie (2020) van Martijn Arets. Verkrijgbaar via Uitgeverij Boom:
https://www.boomhogeronderwijs.nl/product/100-9031_Platformrevolutie

Je hebt wél iets te verbergen, over het levensbelang van privacy
(2021) van Maurits Martijn en Dimitri Tokmetzis van de Correspondent:
https://decorrespondent.nl/nietsteverbergen

Artikelen
Human Data: What is it and why is it important? (2018) van Ryan Garner:
https://www.citizenme.com/human-data/

Longread manipulatie van Bits of Freedom:
 https://www.kortecursusmanipulatie.nl/longread/

Video
Zo werkt microtargeting bij een verkiezingscampagne (2021) van WNL: https://www.youtube.com/watch?v=q-6M5oizbIc

Documentaire
De grote dataroof
(2019) van VPRO Tegenlicht:
https://www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/kijk/afleveringen/2019-2020/de-grote-dataroof.html 

Hoe?

Stap 1 
Vertel de studenten over het waarom van deze opdracht. 

Stap 2
Leg vervolgens uit wanneer we een site of app als platform zien. 
Het boek De platformsamenleving stelt dat we spreken van een platform als deze drie mechanismen aanwezig zijn:

Dataficatie: het verzamelen van data van gebruikers. Dit gebeurt door de handelingen en interesses van gebruikers te duiden in ‘telbare’ eenheden (clicks, likes, shares, read time etc.). Vervolgens kun je op basis van die data voorspellingen doen over toekomstige handelingen en interesses van deze gebruikers (waardevolle informatie voor bijvoorbeeld adverteerders).

Commodificatie: het vermarkten van menselijke handelingen, interesses en uitingen. Sommige platformen verdienen aan de data van gebruikers, andere vragen een percentage van een transactie of hebben een abonnementsmodel. Commodificatie kan ook slaan op hoe gebruikers hun eigen handelen vermarkten, denk aan de YouTuber die geld verdient met het maken van video’s over zijn dagelijks leven. 

Selectie: een manier waarop uit alle beschikbare informatie een schifting wordt gemaakt met een bepaalde rangorde. Dit gebeurt meestal door een algoritme dat op basis van jouw data precies weet welke content je het meest interessant vindt. Deze content wordt bovenaan je feed geplaatst. Selectie kan uiteraard ook door menselijke moderatoren worden gedaan, maar dat is in het geval van platformen een zeldzaamheid. 

Stap 3
Deel papier en pennen uit en geef de studenten nu de tijd om zoveel mogelijk platformen te noteren die zij zelf gebruiken in hun leven. Help ze op weg door een aantal onderwerpen te noemen:
Social media, zoals TikTok, Instagram en X
Communicatie, zoals WhatsApp, Messenger en FaceTime
Zoekmachines, zoals Google, Bing en DuckDuckGo
Nieuws, zoals NOS, Nu.nl of NRC
Streamingsdiensten, zoals Netflix, Spotify of Videoland
Marktplaatsen, zoals Martkplaats, Vinted en Etsy
Gezondheid, zoals menstruatie-apps, Fitbit en Strava
Financien, zoals Tikkie, Paypal of de ING-app
Reizen, zoals Booking, Airbnb of Tripadviser
Etc.

Stap 4
Geef de studenten nu de opdracht om bij de platformen te noteren welke data zij denken dat er verzameld worden. De leukste manier om dit te doen is om studenten emojis of icoontjes te laten tekenen, zoals hieronder:

🏠 Demografische data, zoals geslacht, leeftijd, woonplaats, nationaliteit, etniciteit, burgerlijke staat

🩸 Gezondheidsdata, zoals hartslag, medicijngebruik, info over menstruatiecyclus, beweging

👁️ Biometrische data, zoals vingerafdruk, irisscan, gezichtsscan, stemherkenning

✈️ Locatiedata, informatie over waar je bent en welke route je aflegt (en hoe)

 Financiële data, informatie over inkomen en uitgavengedrag

👪 Data over familie en vrienden, informatie over wie je familieleden, vrienden en andere contacten zijn

♥️ Data over seksuele voorkeur, informatie over gender en geaardheid 

😀 Interessedata, onderwerpen die jij interessant vindt (politiek, sport, muziek etc.)

🏃 Gedragsdata, informatie over waar je naar kijkt, hoe lang en waar je op klikt etc.

Religieuze data, informatie over jouw religie of levensovertuiging

Stap 5
Deze laatste stap is bedoeld om met de studenten klassikaal na te praten over de opdracht. Geef studenten eerst een paar minuten de tijd om in tweetallen het eigen platformgebruik te bespreken. 
Spoor ze aan om in te gaan op vragen als:
– Gebruik ik meer platformen dan ik dacht?
– Wat vind ik van de hoeveel data die ik (onbedoeld) prijsgeef?
Geef na afloop verschillende tweetallen het woord.

Behandel vervolgens klassikaal vragen als:
– Wat zou je ervan vinden als de ene datasoort aan de andere wordt gekoppeld? 
– Wanneer vind je het fijn om precies op jou afgestemde content te zien en wanneer juist niet?

Leg uit dat platformen data aan elkaar koppelen om een zo volledig mogelijk profiel van je op te kunnen stellen. Dit doen zij om je goed te kunnen bereiken met hun content en advertenties. Veel mensen vinden dit niet zo erg en zelfs wel handig. Want je krijgt immers precies te zien wat jij interessant vindt. Maar hoe vind je het als organisaties jou proberen te verleiden om iets te kopen dat je eigenlijk helemaal niet nodig hebt (maar wel precies jouw smaak is), of je toch weer terug proberen te lokken naar die goksite terwijl je eigenlijk probeert te stoppen? Of je juist niet targetten voor een interessante baan omdat je niet precies in het dataprofiel past, maar wel voldoet aan de vereisten?

Scroll to Top